بزرگان اهل سنت: گوهرشاد بیگم
محمدعیسی رحیمیخواف
مهدعلیا٬ ملکه گوهرشاد بیگم (۷۸۰ - ۹ رمضان ۸۶۱ ه.ق) معروف به گوهرشاد آغا از بزرگان اهل سنت و از اشراف زنان خراسان و از نامداران و سیاستمداران دوره تیموریان است. او زنی بسیار نیکوکار، ثروتمند، ادب دوست، هنرپرور، باوقار، خردمند، بااحتیاط و باسیاست بود.
گوهرشادخاتون همسر سلطان شاهرخ تیموری بود که پس از پدرش امیر تیمور، به مدت ۴۳ سال بر مناطق وسیعی از ایران و افغانستان حکمرانی کرد و توسط او درسال ۱۴۰۵ م پایتخت تیموریان از سمرقند به هرات منتقل شد. غیاث الدین پیراحمد خوافی نزدیک 30 سال وزیر و فعال مایشاء شاهرخ و تیموریان بود.
پدر گوهرشادآغا، «غیاثالدین تَرخان» بود که از بزرگان خاندان تیموری بهشمار میآمد و در جنگهای بزرگی شرکت داشت و لقب «تَرخان» را چنگیز شخصاْ به او داده بود. ترخان یا آغاجی یا آغجی، عنوان منصب خاصی در دستگاه امرای ماوراءالنهر و خراسان بوده است که دارندهٔ این منصب، واسطه میان سلطان و مردم بوده، و به خاطر حشمت و نفوذی که داشته، بدون التزام به رعایت نوبت و رخصت، نزد سلطان بار مییافته است. در دوره ایلخانی، اغلب برای متصدی عنوان «آغاجی» از لقب «ترخان» استفاده میکردهاند.
مادر او «بانو خانزاده بیگم» بود که در ماه رجب سال ۸۱۴ ه.ق در مشهد درگذشت و در جوار آرامگاه امام رضا (رض) مدفون است.
گوهرشاد همراه با برادرش امیر قره یوسف (۷۹۰ - ۸۰۲ ه.ق) که در دربار تیموریان در هرات وزیر بود نقش مهمی در تاریخ اوایل دوره تیموری ایفا کردند.
تحت حمایت او، زبان فارسی و فرهنگ ایرانی به عنصر اصلی در دربار تیموریان ارتقاء یافت. او و همسرش سلطان شاهرخ تیموری، نوعی رنسانس فرهنگی، از طزیق صرف حمایت بیدریغ خود از هنر و جذب هنرمندان، معماران، فیلسوفان و شاعران به دربار خود بهوجود آوردند. عبدالرحمن جامی عارف و شاعر بزرگ اهل سنت یکی از مشهورترین هنرمندانی بود که تحت حمایت ایشان قرار گرفت.
گوهرشاد به تاریخ و ادبیات علاقهمند بود و مهری هروی، شاعره نامدار قرن نهم، مصاحب و ندیمه او بود. بسیاری از نمونههای بدیع معماری دوره تیموری در هرات هنوز باقی است و امروزه آثار معماری٬ مینیاتور٬ کتب خطی، آثار خوشنویسی و دیگر هنرهای صناعی بهجا مانده از آن دوران، از ممتازترین آثار هنری در جهان محسوب میشوند.
از آثار و بناهای خیریهای که توسط گوهرشاد خاتون بنا شد، مسجد جامع، مدرسه و خانقاه شهر هرات افغانستان و مسجد جامع مشهد در ایران بیش از همه اهمیت دارند که در هر دو شهر به نام آن بانوی نیکنام به «مسجد گوهرشاد» موسوم و مشهور میباشند و از شاهکارهای هنر معماری و کاشی کاری قرن نهم هجری به شمار میروند.
مسجد گوهرشاد مشهد که در جنوب بارگاه امام رضا قرار دارد، در سال ۸۲۱ ه.ق به دستور همین ملکه گوهرشادبیگم همسر شاهرخ تیموری بنا شدهاست.
همچنین او آثار ارزندهای در حرم امام رضا و اطراف آن پدید آورد، از جمله دو رواق «دارالحفاظ» و «دارالسیاده» را بنا کرد. معمار این دو رواق و دو مسجد در هرات و مشهد، قوامالدین شیرازی بود که آرامگاه وی در خرگرد خواف قرار دارد و اکنون بر روی آن بنای یادبودی ساخته شده است.
در سال ۸۵۰ ه.ق/۱۴۴۷ م شاهرخ میرزا با وجود بیماری، به تشویق گوهرشاد برای سرکوبی نوهاش سلطان محمد بایسنقر به اصفهان لشکرکشی کرد و در همانجا درگذشت. شاهرخ جمعی از سادات، بزرگان و علمای آن شهر را به اتهام همکاری با سلطان محمد دستگیر و تبعید نمود و به تحریک گوهرشادخاتون، «شاه علاءالدین محمد» که از سادات و بزرگان و نقبای اصفهان بود به دارآویخته شد.
پس از مرگ شاهرخ، گوهرشاد با کشمکشها و نزاعهای فراوان، نوه مورد علاقه خود را به تاج و تخت نشاند و برای ده سال عملا فرمانروای امپراتوری بزرگی بود که از دجله تا مرزهای چین امتداد داشت.
پسران او الغ بیگ در سمرقند٬ سلطان ابراهیم میرزا در شیراز و بایسنقر میرزا در هرات نه تنها حاکمانی گشادهدست در حمایت از هنرها و علوم بودند بلکه خود هنرمندانی قابل و دانشمندانی کمنظیر بهشمار میروند.
این زن نیکوکار پس از سن ۸۰ سالگی در نهم رمضان سال ۸۶۱ ه.ق/۱۹ ژوئیه ۱۴۵۷ م در جریان قیام میرزا ابوالقاسم بابر در دوره سلطنت سلطان ابوسعید٬ به دسیسهٔ جمعی از امرا و مشاوران سلطان ابوسعید به دستور آن پادشاه در شهر هرات کشته شد و در کنار قبر فرزندش شاهزاده بایسنقرمیرزا و همسرش سلطان شاهرخ تیموری در مجموعه مدرسه و مسجد گوهرشاد هرات به خاک سپرده شد که آرامگاه او هنوز باقی است و تصویر آن را شما مشاهده می نمایید.
محمد عیسی رحیمی با استفاده از ویکیپیدیا دانشنامه آزاد
نظر یکی ازشما(بشیراحمد)