رقابتهای مذهبی در کشور آذربایجان
حدود ۶۵ درصد از جمعیت جمهوری آذربایجان شیعه و ۳۵
درصد سنی هستند. هفت دهه استقرار کمونیسم نیز در این کشور اثر خود را بر
جای گذاشته است. در مجموع آذربایجانیها در زندگی روزانه خود نگاهی سکولار
دارند.
با این همه رهبران مذهبی نظیر آیتالله محمد فاضل لنکرانی، آیت الله میرزا جواد تبریزی، آیت الله علی خامنهای و آیت الله علی سیستانی نفوذ چشمگیری میان شیعیان دیندار جمهوری آذربایجان دارند.
در جمهوری آذربایجان یک جنبش اسلامیکه به لحاظ سیاسی پرقدرت باشد، وجود ندارد. با این همه گروههای افراطی کوچکی هستند که بیشترشان انشعابی از گروههای فوق محافظهکار سنی/ سلفی از شمال قزاقستان به شمار میآیند.
با این همه تمامی سلفیها نظامی نیستند. در باکو، مشهورترین مسجدشان که مسجد ابوبکر نام دارد هر هفته در روزهای جمعه پذیرای ۵ تا ۷ هزار نفر برای اقامه نماز جمعه است. بسیاری از سلفیها در میان اجتماعات کوچک سنی لزگیها و آوارها زندگی میکنند.
فعالیتهای مذهبی شدیدا در این منطقه دنبال میشود که به شکل رسمی و غیر رسمی توسط ترکیه حمایت میشوند. در نخستین روزهای استقرار جمهوری آذربایجان، اداره امور مذهبی ترکیه به این کشور چندین امام فرستاد و مساجد را گشود.
گروهی که بیشترین حضور و تاثیر را در جمهوری آذربایجان دارد، تاکنون جمعیت سنی مذهب ترک فتحالله گولن بوده است.
جنبش گولن در اویل دهه نود میلادی و با گشودن مدارسی چند در جمهوری آذربایجان کار خود را آغاز کرد. در آن زمان رئیسجمهوری آذربایجان، حیدر علیاف، از حضور این گروه استقبال کرد، چرا که آن را کمکی مفید در جهت استقرار آموزش با محوریت ترکی در کشوری میدانست که بیشتر روشنفکراناش تعلقات فرهنگی روسی داشتند.
فعالیت این گروه همچنین راهی برای بهترکردن روابط جوامع ترک و آذربایجانی بوده است.
مقامات رسمی همواره درقبال هرگونه فعالیت مذهبی خارجی احساس نگرانی کردهاند؛ اما عملگرایی که آن روزها در آذربایجان غالب بود، سبب شد تا جنبش گولن با اسلام گرایی میانهاش و ملیگرایی ترکاش مورد پسند دولت واقع شود. این جنبش رقیبی جدی برای فعالیتهای مذهبی ایرانی به شمار میآمد.
گذشته از این، شبکه گولن در آن زمان بهترین استاندارهای آموزشی موجود را در کشور پدید آورد.
فرزندان بسیاری از مقامات تاثیرگذار جمهوری آذربایجان، از جمله رمیز مهدییف، رئیس دفتر ریاستجمهوری، به این مدارس رفتند. فارغالتحصیلان مدارس گولن با تسلط کامل بر زبانهای ترکی، زبان مادریشان آذری و انگلیسی جذب دفاتر دولتی، خدمات اجتماعی و شرکتهای خارجی شدند.
جنبش گولن شبکه تاثیرگذاری از فارغالتحصیلان را پدید آورد که تجارت را برای کمپانیهای ترکی که با دفاتر آذربایجانی کار میکردند، راحتتر کرد.
به نظر می رسد موج جدید دستگیری فعالین مذهبی، تاثیری بر جنبش گولن نگذاشته است، با آنکه مقامات جمهوری آذربایجان به اهداف بلندمدت این جنبش همواره مشکوک بودهاند.
ادبیات مذهبی وارد شده از خارج از جمهوری آذربایجان در این کشور ممنوع است و آنهایی که در خارج از کشور دروس مذهبی میخوانند نمیتوانند در جمهوری آذربایجان "امام" شوند.
در اینکه مذهب و دینداری در جمهوری آذربایجان در حال اوج گرفتن است، تردیدی نیست. در زمان استقلال جمهوری آذربایجان در سال ۱۹۹۱، چهل مسجد در این کشور وجود داشت و امروزه این عدد به بیش از ۱۷۰۰ مسجد رسیده است.
رهبران جمهوری آذربایجان بیش از هر چیز دیگر از تاثیر مذهبی ایران بر کشورشان میترسند.
به نظر میرسد ایران فعالیتهای مذهبیاش را متوجه قوم تالش کرده است که به لحاظ زبانی و مذهبی به ایران نزدیکاند. تاثیرات ایران همچنین در روستاهایی در نزدیکی باکو، نظیر نارداران به وضوح دیده میشود. بدنه اصلی حزب تعطیلشده اسلامی آذربایجان در روستای نارداران و با کمکهای مالی ایران شکل گرفته بود.
در باکو مسجد جمعه مرکز اصلی پرقدرتترین جمعیت شیعه آذربایجان است.
منبع: bbcpersian
فردوس رابینسون
تحلیلگر مسائل ترکیه و منطقه قفقاز
نظر یکی ازشما(بشیراحمد)