اهل سنت خراسان شهرستان خواف مولوی رحیمی

نویسنده : مفتی محمد تقی عثمانی، مفتی اعظم پاکستان
مترجم : مولوی غلام محمد شرافتمند،
مدرس حوزه علمیه احناف خواف
اختصار: محمد عیسی رحیمی

مقدمه

مسئله ی رؤیت هلال در همه کشورهای اسلامی به ویژه کشورهایی که در سطح ملّی (دولتی) برنامه ی منظمی در زمینه ی رؤیت هلال ندارد، هنگام رمضان و عید باعث ایجاد اختلاف و تفرقه در بین آنان می-گردد.

به همین منظور مجمع فقه اسلامیِ «رابطة العالم الاسلامی» برای بررسی و تحقیق در این موضوع یک سمینار و کنفرانس جهانی از نوزدهم تا بیست و یکم ربیع الاوّل سال 1433 ه.ق مطابق با یازدهم تا سیزدهم فوریه سال 2012 میلادی در مکه ی مکرمه منعقد کرد.

  اگرچه در این کنفرانس پیرامون مسئله ی رؤیت هلال در همه ی زمینه های مهم مقالاتی ارائه گردیده و در مورد آنها به بحث و تبادل نظر پرداخته شد اما به طور کلّی دو موضوع از بقیه مهم¬تر بود:

1-    محاسبات فلکی تا چه حدّ در مورد ثبوت ماه اعتبار دارند.

2-    اختلاف مطالع چه حکمی دارد؟ یعنی دیده شدن ماه در یک محل تا چه حد و حدودی می تواند برای مناطق دیگر نیز اعتبار داشته باشد.

1- محاسبات فلکی تا چه حدّ در مورد ثبوت ماه اعتبار دارند.

1-    اول این که در مورد رویت هلالِ شرعی محاسبات نجومی هیچ اعتباری ندارد و صرفاً منحصر به شهادت و گواهی افرادی است که آن را با چشم دیده باشند، بنابراین تنها با محاسبات فلکی، نه حکم به وجود ماه می توان داد و نه می توان آن را نفی کرد. به همین جهت اگر براساس محاسبات فلکی، رؤیت هلال امکان پذیر نبود ولی با این وجود افرادی آمدند و شهادت دادند که ماه را دیده اند، باید طبق گواهی آنان حکم به رؤیت هلال نمود. این نظریه را مفتی اعظم عربستان سعودی، شیخ عبدالعزیز بن صالح بیان داشت.

2-    دیدگاه دوم این بود که چون با محاسبات فلکی و نجومی به طور دقیق می توان از کم و کیف و وضعیت ماه اطلاع یافت و در این زمینه جای ذرّه ای شک و تردید وجود ندارد، لذا تنها باید براساس محاسبات فلکی وجود ماه به اثبات برسد و اگر چنانچه طبق محاسبات کارشناسان، رؤیت هلال امکان نداشت، باید رؤیت ماه منتفی اعلان شود؛ اگرچه افرادی شهادت به رؤیت هلال داده باشند. این نظر را چند تن از علمای حاضر در کنفرانس ارائه دادند و خیلی طرفدار نداشت.

3-    نظریه ی سوّم این بود که گرچه ثبوت رؤیت هلال تنها براساس محاسبات نجومی نیست اما اگر دیده شدن ماه طبق محاسبات قطعاً امکان نداشت؛ مثلاً ماه، پیش از خورشید غروب کرده بود و شخصی شهادت داد که من ماه را دیده ام، این شهادت و گواهی را نباید معتبر دانست. اکثر اعضا همین نظر را داشتند و من نیز در مقاله ی خود با ذکر دلایل همین نظریه را به اثبات رسانده ام.

2- درباره ی اختلاف مطالع نیز در این کنفرانس سه نظریه ی متفاوت مطرح گردید:

1-    نظر اوّل همانند نظریه ی شافعی مسلکان بود که مبتنی بر فتوای حضرت عبدالله بن عبّاس رضی الله عنهما می باشد. ایشان در این فتوا رؤیت اهل شام را برای مدینه ی منوّره معتبر نمی دانستند.

طبق این نظر رؤیت هر شهری باید برای همان شهر اعتبار داشته باشد و دیده شدن ماه در یک شهر برای شهر دیگر اعتباری ندارد. این نظریه را رئیس «دیوان عالی قضایی» و امام حرم «صالح بن عبدالله بن حمید» ارائه داد البته وی افزود که چون این یک مسئله ی اجتهادی است، لذا اگر حاکمی براساس سیاست شرعی در همه¬ی شهرهای یک کشور حکم رؤیت را نافذ و جاری سازد، حکمش اعتبار دارد.

مالکی ها و حنبلی ها همین عقیده را دارند و اصلِ مذهب احناف نیز همین است.

پس از سه روز بحث و بررسی در این کنفرانس مصوباتی به تأیید این مجلس رسید که متن آن به شرح ذیل می باشد:

بیانیه پیانی مجمع فقهی اسلامی

بسم الله الرحمن الرحیم

همچنین در عصر حاضر فاصله های میان مناطق دوردست تا حد زیادی از میان برچیده شده و وسایل ارتباط جمعی نوین نیز به اوج خود رسیده است، تا جایی که (امروزه دنیا تبدیل به دهکده ی جهانی شده و) در هر نقطهای از دنیا می توان از حالات کشورهای دیگر از طریق رسانه های سمعی و بصری اطلاع پیدا کرد.

این ها و مواردی از این قبیل سبب شده تا درباره ی ثبوت و رؤیت هلال بیش از پیش اختلاف به وجود آید تا حدّی که در برخی از کشورهای اسلامی در مورد آغاز ماه های قمری تا سه روز اختلاف به وجود آمده است، لذا این قضیه برای مسلمانان بسیار بغرنج شده است.

به خاطر اهمیّت این مسئله سمینارها و کنفرانس های زیادی در این راستا تشکیل شد و در برخی از مجامع فقهی و جلسات دینی نیز به بحث و گفتگو در این مورد پرداخته شد اما این اختلاف همچنان بر حال خود باقی است. بنابراین نیاز مبرم دارد تا با بینش وسیع و ژرف نگری درباره ی آن فکر شود و همراه با رعایت موازین شرعی از علم هیئت و نجوم و محاسبات فلکی و رصدخانه ای که خداوند موجبات پیشرفت آنها را مقدر فرموده نیز استفاده گردد تا بتوانیم با بررسی نقطه نظرهای متفاوت به نتیجه ی کارآمد و مطلوبی در این زمینه دست یابیم.

مجمع فقه اسلامی

مجمع فقه اسلامی نهاد زیر مجموعه¬ی «رابطة العالم الاسلامی» به خاطر مسئولیتی که در جهت حل مسائل مسلمانان داشته و همچنین نیاز مبرم و شدیدی که این موضوع به فکر و بررسی دارد، برای اثبات ماه¬های قمری به منظور بحث و تبادل نظر کنفرانسی متشکل از علمای دین و منجمان و اخترشناسان زبده و برجسته منعقد کرد که از نوزدهم تا بیست و یکم ربیع الاول سال 1433هـ.ق مطابق با یازدهم تا سیزدهم فوریه سال 2012 میلادی ادامه داشت.

در این کنفرانس علمای برگزیده و منجمان برجسته از نهادهای شرعی مختلف، دانشگاه¬ها و مراکز پژوهشیِ خصوصی از داخل و خارج کشور عربستان شرکت داشتند. این کنفرانس در مقدس¬ترین مکان یعنی مکه¬ی مکرمه در نزدیکی کعبه¬ی شریف به ریاست خادم الحرمین الشریفین، شاه عبدالله بن عبدالعزیز (حفظه الله و رعاه) منعقد گردید.

اعضای کنفرانس پس از دیدن مقالات و شنیدن خلاصه¬ی آنها و نیز بررسی مطالب و داده¬های ((Presehtatiohs ارائه شده و پس بحث و تبادل نظر انجام گرفته در مورد آنها به این مطالب تأکید می¬کنند:

نظرات مصوب و مورد تاکید مجمع فقهی

«با دیدن ماه روزه بگیرید و با رؤیت آن عید کنید. اگر چنانچه ماه از دید شما پنهان ماند (و نتوانستید آن را ببینید) سی روز ماه شعبان را کامل نمایید. [رواه البخاری]

«ماه، بیست و نه شب می¬باشد بنابراین تا زمانی که (ماه) را ندیدید، روزه نگیرید و اگر به خاطر ابر، ماه دیده نشد در این صورت (سی روز) آن ماه را به طور کامل محاسبه نمایید.» [رواه البخاری]

«تا زمانی که ماه را ندیدید روزه نگیرید و تا آن را مشاهده نکردید، عید نکنید. اگر چنانچه به خاطر ابر ماه دیده نشد، (سی روز) آن ماه را کاملاً محاسبه نمایید.» [رواه البخاری]

این¬ها و روایات دیگری از این قبیل بر این امر دلالت دارند که معیار ملاک اصلی برای آغاز و اختتام هر یک از ماه¬های قمری دیدن و رؤیت ماه است.

(2)    جستجو و پیگیری برای دیدن ماه در آغاز هر یک از ماه¬های قمری در طول سال واجب کفایی است،

(3)    برای پذیرفتن شهادت و گواهی باید شهادت دهنده از شرایط معتبری برخوردار باشد و موانع شهادت نیز در وی وجود نداشته باشد. همچنین از داشتن قدرت تیزبینی¬اش اطمینان حاصل شود و پرسیده شود که هنگام مشاهده¬ی ماه، کیفیت رؤیت هلال چگونه بوده است. باید از چنین مواردی اطمینان حاصل گردد تا در مورد شهادتش کوچک¬ترین شک و شبهه¬ای باقی نماند.

(4)    علم نجوم یک فن مستقلی بوده که از اصول و قواعد ویژه¬ای برخوردار است و مناسب است که برخی از نتایج این فن مدنظر قرار گیرد؛ مانند زمان اقتران ماه و خورشید، در مورد ناپدید شدن قرص خورشید قبل یا بعد از ماه و این که در شب بعد از شب اقتران ماه و خورشید بلندی ماه چقدر باید باشد؟ به همین علّت برای پذیرفته شدن شهادت لازم است که رؤیت ماه طبق اصول و قواعدِ مسلم علم هیئت که از مراکز و ادارات معتبر نجومی و فلکی صادر می¬شود، ناممکن نباشد؛ مثلاً درست در موقع اقتران (ماه و خورشید) نباشد یا غروب ماه پیش از غروب خورشید نباشد.

(5)    رؤیت ماه در قسمتی از یک کشور که مسلمانان در آن در اقلیّت هستند برای مسلمانان سایر بخش¬های آن کشور کافی است تا بتوانند براساس آن روزه و عیدشان را در یک زمان انجام دهند.

(6)    کشورهایی که مسلمانان در اقلیت هستند و رویت ماه برایشان امکان پذیر نیست بر رؤیت نزدیک-ترین کشور اسلامی اطراف خود عمل کنند یا بر رؤیت نزدیک¬ترین کشوری عمل نمایند که مسلمانان در آنجا سکونت دارند و ثبوت رؤیت ماه در آن از سوی نهادی همچون یک مرکز اسلامی و غیره صادر شده باشد.

(7)    حکم نمودن درباره¬ی آغاز ماه¬های قمری به خصوص زمانی که با عبادات در ارتباط باشد، یک مسئله¬ی شرعی بوده و مسئولیت آن با علمایی می¬باشد که آنها را نهادهای صاحب اختیار متعین کرده¬اند یا آنها را افرادی برگزیده باشند که در حکم نهادهای ذی ربط باشند. وظیفه و مسئولیت متخصصان علم هیئت و رصدخانه¬ها این است تا معلومات و محاسبات دقیقی را در زمینه¬های ولادت ماه، موقعیت ظاهر شدن آن و چگونگی رؤیت هلال در هر یک از نقاط کره¬ی زمین فراهم آورد تا در صدور حکم صحیح و دقیق از سوی نهادهای شرعی مددکار و معین ثابت گردد.

(8)    شریعت در جهت برآورده ساختن منافع و نیاز¬های مردم، علوم جدید؛ مانند محاسبات پیشرفته¬ی فلکی و به کارگیری فنون رصدخانه¬ای و فلکی را منع نمی¬کند، زیرا اسلام با دانش نوین (تکنولوژی) و حقایق (و برنامه¬های آن) تضادی ندارد.

(9)    هرگاه ابتدای یکی از ماه¬های قمری با تأیید یکی از نهادهای شرعی به اثبات رسید و رئیس یک کشور مسلمان نیز بر آن اعتماد کرد، بحث و جدل در مورد آن و ایجاد شک و تردید جایز نیست، زیرا این یک مسئله¬ی اجتهادی است که با حکم و فیصله¬ی حاکم این اختلاف برچیده می¬شود.

(10)    به حکومت¬های اسلامی توصیه می¬شود تا نهادها و کمیته¬هایی را همراه با آلات و وسایل مورد نیاز برای رؤیت هلال به منظور جستجو و بررسی هلال ماه اختصاص دهند.

این کنفرانس از تلاش¬های کشورهای اسلامی که در نصب و راه اندازی رصدخانه¬ها اهتمام ورزیده¬اند، تقدیر و تشکّر می¬نماید که در این راستا «مرکز علوم و فن آوری» شاه عبدالعزیز در عربستان سعودی گوی سبقت را از دیگران ربوده است.

(11)    این کنفرانس به سازمان «رابطه¬ی عالم اسلامی» پیشنهاد می¬دهد تا یک مرکز و اداره¬ی علمی بنیاد نهد که متشکّل از علمای دین و اخترشناسان خبره و برجسته باشد تا در هر دو زمینه به تحقیق و بررسی پرداخته شود و در مورد مقالات ارائه شده به این کنفرانس و به سمینارها و همایش¬های دیگر و نیز بر همه¬ی مواد و مطالب مجامع فقهی، نشست¬های علمای برجسته یا کمیته¬ها و نهادهای پژوهشی اسلامی غور و فکر نماید و سعی کند تا در جهت شروع و آغاز ماه¬های قمری (در بین مسلمانان) اتفاق و اتحاد ایجاد شود. مکه¬ی مکرمه به عنوان مرکز رصدخانه¬ها بوده و برای صدور تقویمی در جهت ایجاد اتّحاد و همگانی بودن در تاریخ هجری اعتمادسازی کند.

این اداره در بین نهادهای خصوصی شرعی و فلکیِ عالم اسلام ارتباط ایجاد کرده و در بین آنها یکسویی به وجود آورد و مرکز این اداره زیر نظر رابطه¬ی عالم اسلامی در مکه¬ی مکرمه قلب تپنده و پر خیر و برکتِ اسلام قرار گیرد.

وصلی الله علی نبینا محمد و علی آله و صحبه أجمعین

بررسی عملکرد رویت هلال در عربستان سعودی

در این کنفرانس آن دسته از صاحب نظران و اندیشمندان عربستان سعودی نیز حضور داشتند که در برنامه¬ریزی و اعلان رؤیت هلال در این کشور نقش اساسی دارند. همچنین مسئولان و اخترشناسان زبده و برجسته رؤیت هلال از نقاط مختلف دنیا شرکت داشتند. در این اجتماع در راستای اعلانِ رؤیت هلال از سوی عربستان سعودی موارد مهمی منکشف شد.

خلاصه¬ی گفتگوها این بود که هیئت علمای برجسته و بزرگ در سال 1403 هـ.ق در مصوبه¬ی شماره 108 فتوا داده بودند که برای رؤیت هلال می¬توان از تلسکوپ و آلات جدید رصدی استفاده کرد و به همین منظوردر جاهای مختلفی از عربستان سعودی هشت رصدخانه تأسیس گردید.

کمیته¬ی مرکزی رؤیت هلال به کمک کارشناسان این رصدخانه¬ها نسبت به دیدن ماه و پذیرفتن شهادت¬ها اهتمام می¬ورزد.

کارشناسان علم هیئت وضعیت و موقعیت دقیق ماه را شناسایی می¬کنند که این کار برای عمل رؤیت هلال معین و مددگار ثابت می¬گردد. البته یکی از کارشناسان این رصدخانه¬ها اعتراض کرد که گاهی ما با محاسبات فلکی پیش بینی کرده بودیم که ماه هم¬زمان با خورشید غروب می¬کند یا ماه پس از غروب آفتاب تنها دو دقیقه در افق خواهد ماند که رؤیت آن با تلسکوپ و دوربین¬ها نیز امکان نداشت اما با این وجود دو شاهد حاضر شده و گواهی می¬دادند که در فاصله¬ی همان دو دقیقه ماه را دیده¬اند و گواهی آنان نیز پذیرفته شده است.

بنابراین علّت اصلی اعتراض بالا همین است که برخی مواقع شهادت¬هایی مبنی بر رؤیت هلال پذیرفته شده که دیده شدن هلال براساس محاسبات امکان پذیر نبوده است؛ اگرچه قاضی دیوان عالی، شیخ عبدالعزیز بن صالح (که از قضاتِ فیصله کننده¬ی رؤیت هلال به شمار می¬رود) گفت که هیچ گاه نزد ما شهادت¬ها و گواهی¬ها در چنین موقعیتی نیامده که طبق دیدگاه اخترشناسان ماه پیش از خورشید غروب کرده باشد.

اما از مجموع گفتگوهای ایشان و کارشناسان رصدخانه¬های عربستان سعودی معلوم گردید که بعضی اوقات شهادت¬های مردم موقعی پذیرفته شده که ماه پس از غروب خورشید در افق بوده ولی بلندی آن به عبارتی مدت مکث هلال در افق به اندازه¬ای نبوده که بتوان آن را دید ولی چون قضات محترم توجّهشان را بیشتر به شهادت¬ها مرکوز می¬داشته¬اند، لذا شهادات مردم را پذیرفته¬اند.

به هر صورت مشخص شد این حرف¬ها که عربستان سعودی به جای رؤیت بر تقویم و محاسبات اعتماد می¬کند یا همه¬ی ماه¬ها به رؤیت هلال اهتمام نمی¬ورزند واقعیت ندارد اما این حرف به جای خود درست درآمد که آنها شهادت¬ها را موقعی نیز پذیرفته¬اند که از لحاظ محاسبات فلکی امکان رؤیت هلال در آسمان وجود نداشته  است.

مولوی شرافتمند، مدرس حوزه علمیه احناف خواف، مترجم مطلب حاضر