به مناسبت میلاد با سعادت حضرت رسول مقبول (ص) آنچه در کتاب «لطایف الطوائف» مولانا فخرالدین علی صفی فرزند ملا حسین واعظ کاشفی عالم بزرگ حنفی مذهب در عصر پرافتخارتیموریان آمده به خدمت خوانندگان محترم تقدیم می شود، باشد که در این ایام فرخنده دلهاتان شاد و لبهایتان پرخنده شود. (رحیمی)

در بیان استحباب مزاح و اثبات آنکه مطایبات ازجمله سنن مرضیه است

مخفی نماند که در احادیث صحیح و روایات صریحه وارد شدست که حضرت رسول (ص) با اولاد و ازواج و اصحاب و اطفال مزاح می‌فرمودند و صحابه نیز در حضور آن حضرت با یکدیگر مطایبه می‌کردند و حضرت را به خنده می‌آورده و بثبوت پیوسته که در مجلس حضرت اشعار بسیار می‌خواندند و حضرت استماع می‌فرمود و طلب زیادتی می‌کرد و وقت بود که صد بیت می‌خواندند و حکایات و افسانه‌های گذشتگان در مجلس حضرت بسیار می‌گذشت و گاه بود که حضرت برای کسان خود به حکایات پیشینیان مشغول می‌شد.

عبدالله‌بن حارث‌بن جزء سهمی رضی‌الله عنه گفتست که ندیدم هیچ احدی را که مزاح بیشتر از رسول (ص) کرده باشد و لیکن مزاح او همه حق بود، و همو گفتست که ندیدم هیچ احدی را که بیشتر از آن حضرت تبسم کرده باشد.

جریربن عبدالله البجلی رضی‌الله عنه گفتست بعد از آنکه ایمان آوردم هرگز با آن حضرت ملاقات نکردم الا که در روی من خندید.

بصحت پیوسته که آن حضرت از همه خلایق متبسم‌تر و خوشخوی‌تر بود و بسط آن بهمه مردمان رسیده بود.

ثابت شدست که روزی بعضی از کبار صحابه گفتند یا رسول‌الله تو با ما مزاح بسیار می‌کنی یعنی این طریق مناسب منصب نبوت نمی‌نماید، آن حضرت فرمود، انی‌لااقول الا حقا به درستی که من نمی‌گویم الا سخن راست و می‌فرمود که حق سبحانه و تعالی مزاح راست را مؤاخذه نمی‌فرماید و ثابت شد که آن حضرت فرمود وای بر کسی که سخن دروغ گوید تا بآن سبب قومی را بخنداند و دوبار فرمود که وای بر وی.

افراط در مزاح

علماء گفته‌اند که این حدیث دلیلست برآنکه اگر کسی در مزاح بسخن راست مردم را بخنداند باکی نیست و آنچه در حدیث وارد شده که مجادله و مزاح مکن با برادر مؤمن خود مراد آن است که در مزاح مبالغه مکن و آن را صفت و عادت خود مساز چه مزاح دائم سبب خنده بسیارست و آن موجب سختی دل و غفلتست از ذکر خدای تبارک و تعالی و غالب آن است که چون کسی در مزاح افراط کند و از حد بگذراند مفضی شود بایذا و احقار و آزار برادر مؤمن و عرض و وقار و مهابت مزاح‌کننده را ببرد.

اما آنچه ازین امور سالم بود جایز بود بلکه مستحب است زیرا که موجب تفریح قلوب و تطییب نفوس اخوان و سبب انس و الفت و مهر و محبت دوستان است و در اخبار وارد شده که پیغمبر صلی‌ الله‌‌ علیه‌ و آله فرموده که مؤمن مزاح‌کن و شیرین‌سخن باشد و منافق ترشروی و گره در ابروی و حضرت امیرالمؤمنین علی‌ علیه‌السلام فرموده که هیچ باکی نیست اگر کسی چندان مزاح کند که از بدخویی و ترشرویی بیرون آید.

شیخ فریدالدین عطار قدس‌سره گوید:

چو عیسی باش خندان و شکفته * که خر باشد ترشروی و گرفته

منبع: لطایف الطوایف صفحه 7 و 8