اهل سنت خراسان شهرستان خواف مولوی رحیمی

محمد عیسی رحیمی
شهرستان خواف

در حال حاضر نوعی ازدواج در کشورهای اسلامی و به خصوص در کشورهای عربی وجود دارد که از آن به ازدواج مسیار نامبرده می شود.

در این ازدواج زوجه از شوهر خود مطالبه نفقه نمی کند و در عوض مستقل و در خانه خودش زندگی می کند و در عین حال روابط زنا شوهری هم بین آن دو برقرار است.

ازدواجی که در آن شرط می شود «داماد سرخانه»  باشد نیز یکی از انواع ازدواج مسیار است.

در این مقاله تلاش شده به طور مختصر به سوالاتی که در رابطه با این ازدواج وجود دارد پاسخ داده شود.

معنی مسیار

 برخی هم می گویند مسیار واژه محلی و عامی است که در منطقه نجد عربستان به کار می رود و به معنی دیدار روزانه است و این نوع ازدواج را مسیار می گویند زیرا زوج غالبا در روز به نزد همسرش می رود.

مسیار در اصطلاح: فقهای قدیم ازدواج مسیار را تعریف نکرده اند معنی و مفهوم این ازدواج در قدیم «ازدواج روزانه» نامیده می شده و آن چنین بوده که زوج شرط می کند رابطه اش با زوجه اش فقط در روز باشد چرا که می خواسته شب نزد همسر اول خود باشد.

در تعریف ازدواج مسیار برخی معاصرین گفته اند: ازدواج مسیار ازدواج شرعی و جائزی است که فرقش با ازدواج عادی در این است که زوجه از برخی حقوق خود مانند نفقه و بیتوته شبانه صرف نظر می کند. چنین ازدواجی اغلب ازدواج دوم یا سوم زوج است.

دکتر احمد حجی کردی از علمای بزرگ سوریه می گوید: ازدواج مسیار این است که مرد بالغ عاقل با زن بالغ عاقلی که شرعا برای وی حلال است با مهر معین و شهود کامل عقد ازدواج می بندد بر این قرار که شب جز مقدار کمی نزد نباشد و خرج و نفقه او را هم نپردازد.

سابقه ازدواج مسیار: 

از ظهور ازدواج مسیار مدت زیادی نگذشته است. ظاهرا نخستین کسی که ازدواج مسیار را مطرح کرده فردی به نام فهد غنیم از عربستان سعودی است که مدتی مشاور املاک و سپس مشاور ازدواج بوده است. ازدواج مسیار از ابتکارات اوست و انگیزه این ابتکار شوهر دادن زنانی بوده که به صورت عادی موفق به تشکیل خانواده نمی شدند و یا زنان مطلقه ای که ازدواج قبلی شان موفقیت آمیز نبوده است.
آیا ازدواج مسیار چیز جدیدی است؟
دکتر یوسف قرضاوی می گوید: آنچه ازدواج مسیار نامیده می شود چیز جدیدی نیست و مردم از قدیم آن را می شناختند و آن ازدواجی است که مرد به خانه زن می رود و زن به خانه شوهر منتقل نمی شود.

دکتر ابراهیم خضری می گوید: این ازدواج از قدیم در عربستان سعودی معروف بوده و در منطقه نجد آن را ازدواج صبحگاهی می نامند چرا که شوهر نیمه قبل از ظهر به نزد زنش می رفته است.

در کتب فقه سخن از ازدواجی با نام ازدواج روزانه یا شبان آمده است و آن ازدواجی است که یکی از  زوجین شرط می گذارند که روابط زناشویی مرد با زن در روز باشد. این ازدواج که در کتابهای فقهی آمده بسیار نزدیک به ازدواج مسیار است.

در مورد ازدواج نهاریات و لیلیات (روزانه یا شبانه) فقهای قدیمی بحث کرده و در مورد صحت یا بطلان آن اختلاف داشتند، در ازدواج نهاریات یا لیلیات «مرد با زنی ازدواج می‌کند که شب در خارج از منزل کار می‌کند و روز نزد شوهر می‌رود یا روز کار می‌کند و شب به منزل نزد شوهر می‌رود»

ابن قدامه در کتاب مغنی نوعی ازدواج را توصیف می کند و می گوید: «مردی که در ازدواج با زنی شرط نماید در هر هفته یک شب نزد وی باشد یا در ازدواج دیگری شرط کند که در هر ماه ۵ یا ۱۰ درهم به زوجه نفقه بدهد یا شرط نماید روزهای مشخصی از ماه به ملاقات وی رود».

انگیزه های روآوردن به ازدواج مسیار

مردان و زنان دلایل متفاوتی برای روی آوردن به ازدواج مسیار دارند.

1- از جمله دلایل زنان می‌توان به شانس پائین ازدواج عرفی برای زنان سالخورده و مطلقه و دارای فرزند

2- امکان مسافرت یا استفاده از مکان‌هایی چون رستوران‌ها و نمایشگاه‌ها و ... که در برخی کشورهای اسلامی برای زنان بدون داشتن همراه ِ محرم ممکن نیست،

3- منافع اقتصادی (برای مثال در برخی موارد زن شرط می‌کند که شوهر باید هزینهٔ اجاره منزل او را بپردازد و حتی در صورت طلاق هم مرد موظف به پرداخت اجاره است)،

4- عدم تقبل مسئولیت‌ها و محدودیت‌هایی که زن در قبال همسر خود دارد (برای مثال زنان شاغل همچون پزشکان که باید مدت زیادی را بیرون از خانه به‌سر برند گاه به ازدواج مسیار رو می آورند.

5- از دلایل مردان نیز می توان به تنوع‌طلبی جنسی بدون تقبل هزینه‌های سنگین ازدواج معمولی،

6- منافع اقتصادی (مانند دریافت بخشی از اموال زنان ثروتمند در ازای ازدواج با آنان)،

7- مخفی نگاه داشتن ازدواج از همسر اول یا خویشاوندان و فرزندان به‌ویژه در مورد مردانی که در دو یا چند شهر زندگی می‌کنند

8- بالا بودن مهریه و هزینه مراسم ازدواج های معمولی و عادی

تفاوت ازدواج مسیار با ازدواج معمولی و قانونی

1-    در ازدواج مسیار معمولاً به شهود گفته می شود که پرده پوشی نمایند و وقوع ازدواج را در جامعه منتشر نکنند ولی در ازدواج معمولی چنین نیست.

2-    در ازدواج مسیار زوجه تمام یا مقداری از حقوق خود را مانند بیتوته و نفقه و محل سکونت را به زوج می بخشد و از زوج مطالبه نمی کند، در حالی که در ازدواج معمولی و سنت چنین چیزی وجود ندارد.

3-    علاوه بر این ها در ازدواج مسیار ممکن است شوهر قیم خانه نباشد و زن مستقل زندگی کند ولی در نکاح عادی چنین نیست. 

تفاوت ازدواج مسیار با عقد صیغه (ازدواج موقت)

تفاوتهای زیادی بین ازدواج مسیار و ازدواج موقت وجود دارد.

1- صیغه مدت معینی دارد و زن یک مدت معین در اختیار مرد است.

2- در صیغه زن در مقابل مدت معین مزد یا مهر معینی می گیرد که معمولاً کم یا زیاد بودن آن به مدت صیغه بستگی دارد.

3- در صیغه بعد از انتهای مدت معین عقد خود بخود پایان می یابد و احتیاج به طلاق ندارد.

4- در صیغه وجود شاهد ضرورتی ندارد و عقد بدون شاهد بسته می شود.

5- در صیغه هیچ یک از زوجین از دیگری ارث نمی برد.

6-  در صیغه هدف مرد اغلب ارضای شهوت و برای زن کسب درآمد است ولی در ازدواج مسیار هدف به دست آوردن شوهر و زندگی خانوادگی است.

7- در ازدواج مسیار زني كه عقد می شود جزء همان 4 زني محسوب مي شود كه شخص مي تواند در يك زمان داشته باشد ولی در صیغه آدم ميتواند هر چقدر خواسته باشد اختيار كند.

8- ثبت صیغه در دفتر ازدواج ضرورت قانونی ندارد.

ولی در ازدواج مسیار هیچ یک از موارد فوق وجود ندارد بلکه ازدواج مسیار، ازدواج دائمی است و مهریه به مقدار مدت بستگی ندارد و عقد بدون طلاق از جانب شوهر پایان نمی یابد و عقد ازدواج مسیار بدون حضور حد اقل دو شاهد باطل است و زوجین در صورت فوت هر کدام، از یک دیگر ارث می برند و ازدواج مسیار از نظر قانونی باید در دفتر ازدواج ثبت شود.

نفقه و بیتوته در ازدواج مسیار

نفقه عبارت از حقوق لازمی است که باید زوج به زوجه پرداخت نماید از قبیل تغذیه و لباس و خانه و حق حضانت و غیره.

و بیتوته (هم خوابگی شبانه) آن است که چنانچه زوج بیشتر از یک همسر داشته باشد باید به طور مساوی و به نوبت شب را در خانه و نزد هر کدام بخوابد.

مهمترین مسئله در ازدواج مسیار همین نفقه و بیتوته می باشد. اکنون سوال این است که آیا در ازدواج مسیار مرد شرط می کند که زن از حق نفقه و بیتوته ی خود صرف نظر کند و یا این که زوجه خودش از این حقوق خود صرف نظر می کند؟

جواب این است که آنچه در واقع وجود دارد یکی از این دو راه است که زن از تمام یا بخشی از حقوق خود در رابطه با نفقه و بیتوته با رضایت خود صرف نظر می کند و شرطی در در بین نیست و یا هم زوج بر زوجه شرط می کند که نقفه و یا بیتوته و یا بخشی از آنها را از زوج مطالبه نکند. 

رعایت شرط عدم نفقه و بیتوته چقدر الزام آور است؟

سوال دیگر این است که در صورت بخشش نفقه از جانب زوجه و یا شرط زوج بر عدم دادن نفقه آیا زن می تواند اگر زمانی بخواهد مجدداً از زوج مطالبه نفقه و بیتوته نماید یا نمی تواند؟

جواب این است که: نفقه و برابری در بیتوته بین زنان حق شرعی زن است و به وسیله قرآن و سنت و اجماع علمای امت ثابت شده است و فقط تا زمانی لزومی ندارد که زن آن را مطالبه ننماید، زیرا در این صورت این حق زن است و هیچ کس نمی تواند زن را مجبور به گرفتن این حق نماید. ولی اگر بخواهد بعد از بخشش دوباره نفقه و بیتوته از زوج مطالبه نماید، زن می تواند بر اساس شریعت هر وقت خواست آن را از زوج مظالبه نماید و شرط اولیه زوج نمی تواند این حق شرعی را برای همیشه از ذمه مرد ساقط نماید.

حکم ازدواج مسیار در فقه معاصر

گروه نخست کسانی که ازدواج مسیار را با کراهیت جایز دانسته اند:

قرضاوی در استدلال برای اباحت می گوید: این ازدواجی است که تمام شروط و ارکان ازدواج در آن وجو دارد پس چگونه فقیهی می تواند آن را حرام اعلان نماید.

2-    دکتر وهبه الزحیلی نیز قائل به اباحت با کراهیت است چنانچه می گوید: این نوع ازدواج مورد پسند شریعت نیست، زیرا ازدواج باید از اهداف و مقاصد شریعت، از قبیل آرامش روحی و مراقبت از زن و فرزندان و رعایت و تربیت خانواده به نحو کامل برخوردار باشد.

زحیلی برای استدلال مباح بودن آن می گوید: ایجاد فضای پاکدامنی برای زن خواسته ی فطری و اجتماعی و انسانی اوست و چنانچه برای مردی مقدور باشد که در این امر سهیم باشد این هدفی مشروع است و عملی ماجور و پسندیده.

و همچنین می گوید: اصل در عقد شرعی مباح بودن آن است و هر عقدی که ارکان و شرائط شرعی در آن وجود داشته باشد صحیح و مباح است، البته تا زمانی که راه و پلی به سوی حرام مانند حلاله و صیغه نباشد و در ازدواج مسیار هدف حرامی وجود ندارد.

گروه دوم کسانی که ازدواج مسیار را حرام گفته اند.

ازدواج مسیار در میان مسلمانان منتقدان بسیاری دارد، بسیاری آن را غیر اخلاقی، در تضاد با ارزش‌های اسلامی، ناقض حقوق زنان و شأن خانواده و حتی نوعی روسپی‌گری قانونی می‌دانند. حتی در عربستان سعودی که این ازدواج بیشتر رایج است، اکثر زنان ازدواج مسیار را غیرقابل قبول دانسته و اکثر مردان هرچند برای خود می‌پسندند ولی برای بستگان زن خود غیر قابل قبول می‌شمارند.

1- دکتر محمد زحیلی می گوید: از نظر من این ازدواج ممنوع است و حرام . به دو دلیل:

و زنی که امروز از حق بیتوته و حق معاشرت زوجیت صرف نظر می کند اکثرا نظرش عوض می شود، به خصوص زمانی که متوجه زندگی همسر داری می شود و ممکن است این نحوه زندگی او را وادار کند در حق فرزندان و تربیت آنان کوتاهی و یا ناتوانی داشته باشد و یا زندگی و آبروی او را به انحراف بکشد و چه بسا در آینده نتواند چنین شرایطی را تحمل کند و منجر به انحراف در زندگی و آبروی وی شود.

ب) در ازدواج مسیار مفاسد و نتایج زیادی که با حکمت ازدواج منافات دارد مانند نبود مودت و محل سکونت و پاکدامنی و پاکیزگی و نابودی فرزندان و پنهان کاری زندگی زوجیت و خانوادگی و اعلان نکردن آن و گاهی پیش می آید که یکی از همسایه ها و نزدیکان آنان را می بینند و در مورد آن دو، گمان هایی می برند و به وضعیت آن دو، مشکوک می شوند و چه بسا آنها را متهم به انجام کار حرام نماید و گاهی ممکن است غیرت او را وادار به حمله و هجوم بر آن دو یا یکی از آن ها نماید.

از این رو رای من این است که این ازدواج به خاطر سد ذریعه و سیاست شرعی حرام است زیرا هر چیزی که منجر به حرام می شود حرام است و چنین نتایجی در ازدواج مسیار عملا پیش می آید و این ها تنها توهمات و خیالات و عوارضی جانبی و نادری نیست لذا باید آنها را به چشم عبرت دید و الله اعلم.

2-    همچنین دکتر عمر سلیمان اشقر می گوید: ازدواج مسیار شرعا قابل قبول نیست و علل عدم قبول آن را چنین بر می شمارد.

نخست اینکه: این ازدواج با ازدواج شرعی منافات و مخالفت دارد. زیرا هدف طرفین عقد، آنچه شریعت تعریف نموده نیست از قبیل ترحم و مودت و تربیت فرزندان صالح و زوجین واجباتی را که بر آن هاست انجام نمی دهند و نیز این ازدواجی قوامی ندارد و بلکه بهره برداری است که مرد از زن می کند و شرط ندادن نفقه و محل سکونت و بیتوته شروطی است که عقد را باطل می کند.

دوم اینکه: زوجین هدفشان برآوردن مقاصد شریعت از قبیل مودت و محبت و تربیت فرزندان صالح و انجام وظایف همسری نیست.

سوم اینکه: در این ازدواج قوام لازم وجود ندارد و قوامی که ویژه زوج است خواستگاه آن انفاق زوج بر زوجه اش می باشد و از طرفی زن از شوهرش اطاعت نمی کند.

چهارم اینکه: در این ازدواج مرد از زن بهره برداری می کند و در پی ارضای شهوت جنسی خود است و هدف دیگر غیر از آن ندارد. آن هم بدون تحمل و قبول هیچ مسئولیتی.

پنجم اینکه: شرط عدم انفاق و نبود اسکان و بیتوته شروط باطلی است و بعضی علما این شرط ها را مبطل عقد می دانند و برخی دیگر این شروط را باطل و عقد را صحیح می دانند و چنانچه قائل به صحت شویم زن می تواند آنچه ساقط نموده مطالبه کند و این مسئله کسانی را که اقدام به چنین ازدواجی می کند از آن دور می کند زیرا باطل بودن چنین شرائطی را می دانند.

ششم اینکه: این ازدواج راهی برای فساد و فساد کاری است و از زنا زیاد دور نیست چرا که در مهر تساهل پیش می آید و زوج مسئولیت خانواده را متحمل نمی شود و طلاق را آسان می کند و ممکن است عقد سری و یا بدون ولی باشد و چنین چیزی ازدواج را بازیچه هوس بازان قرار می دهد.

هفتم اینکه: ما می دانیم که چنین ازدواج عملا بازیچه گرفته شده و دفاتری به وجود آمده که چنین ازدواجی را راه می اندازند و در چنین صورتی این ازدواج مثل ازدواج صیغه بلکه زشت تر از آن می شود.

کسانی دیگر هم مانند دکتر عبدالله جبوری و دکتر ابراهیم فاضل و دکتر جبر فضیلات و غیرهم ازدواج مسیار را حرام می دانند.

گروه سوم کسانی که در حلال یا حرام دانستن آن توقف کرده اند

(بزودی)

ازدواج مسیار از نظر مولانا عبدالحمید امام جمعه اهل سنت زاهدان

سایت فارسی بی بی سی در مصاحبه ای می گوید:"مولوی عبدالحمید"، از روحانیون اهل سنت و امام جمعه زاهدان، می گوید که این نوع ازدواج بیشتر برای افرادی مطرح بوده که به مشاغلی مانند تجارت می پردازند و به دلیل مسافرتهای بسیار، ساکن بیش از یک کشور هستند.

او می افزاید که امروزه شمار زیادی از زنان خود کفا هستند و نیازی به تامین مخارج زندگی یا نفقه ندارند و حاضرند که از این حقوق خود بگذرند. به گفته مولوی عبدالحمید، در این صورت زن و مرد رابطه ای زنا شویی برقرار می کنند.
   
 برخی رسانه های عربی از استقبال ازدواج مسیار در میان دانشجویان و جوانان عرب خبر داده اند که لزوما نمی خواهند یا نمی توانند مانند زوجهای عادی با یکدیگر زندگی کنند

برخی می گویند که چون فرد در ازدواج مسیار بدون نیت تشکیل خانواده، ازدواج می کند، و احتمال طلاق در این ازدواج زیاد است، مشابه ازدواج موقت است.

ولی مولوی عبدالحمید نظری دیگر دارد. او می گوید که از نظر اهل سنت، ازدواج موقت باطل است و به هیچوجه مجاز نیست و در عقد مسیار محدودیت زمانی مانند عقد موقت ذکر نمی شود. (منبع نظر مولانا عبدالحمید: بي بي سي پنج شنبه 25 اکتبر 2007 - 03 آبان 1386 )